Հաղպատ վանք

Հաղպատ վանք-ը Հայաստանի պատմական և մշակութային այն վայրերից է, որտեղ քարե ճարտարապետությունը, բնությունը և հին հիշողությունը միանում են մեկ ամբողջության մեջ։ Հաղպատը Լոռու մարզի ամենանշանավոր վանական համալիրներից է։ Սանահինի հետ այն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում և հայտնի է 10-13-րդ դարերի ճարտարապետությամբ, կրթական ավանդույթներով, խաչքարերով ու Դեբեդի կիրճի լեռնային միջավայրով։ Հաղպատի վանքը զարգացել է 10-13-րդ դարերում և եղել է հոգևոր, կրթական և մշակութային ազդեցիկ կենտրոն։ Այն, ինչպես Սանահինը, ներկայացնում է միջնադարյան Հայաստանի այն շրջանը, երբ վանական համալիրները միաժամանակ գիտության, գրչության և արվեստի կենտրոններ էին։ Համալիրում պահպանվել են եկեղեցիներ, գավիթներ, զանգակատուն, գրատուն, խաչքարեր և քարե արձանագրություններ։ Շինությունների մուգ տուֆը, լայն կամարները և հանգիստ համաչափությունը ստեղծում են լուրջ, խոր և շատ հայկական ճարտարապետական կերպար։ Հաղպատը բարձրադիր և կանաչ միջավայրում է՝ Դեբեդի կիրճի ու Լոռու լեռնային տեսարանների հետ։ Վանքի շուրջը գյուղական լռություն է, իսկ քարերի հնությունը լավ է զգացվում հատկապես վաղ առավոտյան կամ օրվա վերջին լույսի տակ։ Այցը հարմար է համադրել Սանահինի, Ալավերդու, Ախթալայի և Լոռու այլ վայրերի հետ՝ կազմելով հյուսիսային Հայաստանի լիարժեք մշակութային երթուղի։ Այստեղ այցը կարող է հետաքրքիր լինել ինչպես պատմությամբ և ճարտարապետությամբ հետաքրքրվող մարդկանց, այնպես էլ նրանց համար, ովքեր պարզապես ուզում են տեսնել Հայաստանի ավելի հանգիստ և խորքային կողմը։ Վանական համալիրների դեպքում կարևոր է հիշել, որ դրանք միայն զբոսաշրջային կետեր չեն․ շատերը շարունակում են մնալ աղոթքի, հիշատակի կամ հոգևոր լռության վայրեր։ Այցելությունը ցանկալի է պլանավորել ոչ թե միայն որպես արագ կանգառ, այլ որպես հանգիստ մշակութային փորձառություն․ արժե ժամանակ հատկացնել բակի, քարերի, արձանագրությունների, տեսարանների և շրջակա միջավայրի դիտմանը։ Եթե ճանապարհը կատարվում է Երևանից, պետք է նախապես հաշվի առնել երթևեկության տևողությունը, եղանակը, կանգառների քանակը և վերադարձի ժամանակը։ Հարմար է ունենալ հարմար կոշիկ, ջուր, լիցքավորված հեռախոս և, անհրաժեշտության դեպքում, տաք հագուստ, քանի որ Հայաստանի լեռնային շրջաններում եղանակը կարող է արագ փոխվել։ Վայրի հանդեպ հարգալից վարքագիծը կարևոր է․ պետք է խուսափել բարձր աղմուկից, չվնասել քարերը, չդիպչել փորագրություններին և պահպանել մաքրությունը։ Այսպիսի վայրերը արժեքավոր են հենց այն պատճառով, որ միավորում են պատմությունը, ճարտարապետությունը, լանդշաֆտը և տեղական հիշողությունը։ Այստեղ տեսանելի է հայկական միջնադարյան մշակույթի այն շերտը, որտեղ եկեղեցին միայն աղոթքի տուն չէր, այլ նաև կրթության, գրչության, համայնքային կյանքի և արվեստի կենտրոն։ Լուսանկարչության համար լավագույն պահերը սովորաբար առավոտյան կամ ուշ կեսօրին են, երբ լույսը մեղմ է և քարերի երանգները ավելի խորն են երևում։ Այցելուների համար սա հնարավորություն է ոչ միայն տեսնելու հայտնի հուշարձան, այլ նաև ավելի լավ հասկանալու Հայաստանի հոգևոր և մշակութային բնապատկերը։